این مقاله نیازمند تمیزکاری است. لطفاً تا جای امکان آن‌را از نظر املا، انشا، چیدمان و درستی بهتر کنید، سپس این الگو را از بالای مقاله بردارید. محتویات این مقاله ممکن است غیر قابل اعتماد و نادرست یا جانبدارانه باشد یا قوانین حقوق پدیدآورندگان را نقض کرده باشد.

جغرافیای سیاسی شاخه‌ای از علم جغرافیا است که تأثیرپذیری و‎ ‎تأثیرگذاری سیاست و قدرت در محیط جغرافیایی و ‏به بیان دیگر، تأثیر تصمیمات سیاسی بر‎ ‎محیط جغرافیایی را مورد کاوش و بررسی قرار می‌دهد. نقش ویژه ‏جغرافیای سیاسی،‎ ‎سازماندهی سیاسی فضا در سطح محلی، ملی و منطقه‌ای است.

ژئوپلیتیک که به طور سنتی‎ ‎بر ‏اساس اطلاعات، دیدگاه‌ها و تکنیک‌های جغرافیایی به مسائل سیاست خارجی کشورها‎ ‎می‌پردازد، یک نوع جغرافیای ‏سیاسی کاربردی قلمداد می‌شود. ‏

جغرافیای‎ ‎سیاسی پدیده‌های سیاسی را در فضای درونی یک کشور مورد بحث قرار می‌دهد که به طور‎ ‎سنتی شامل ‏مفاهیمی مانند مرز، ملت، حکومت و سرزمین است.

نظر به این که یک کشور در‎ ‎بطن مطالعات جغرافیای سیاسی ‏جای دارد از پیوند سه عامل ملت، حکومت و سرزمین، کشور‎ ‎تشکیل می‌شود؛ بنابراین همه موضوعات مرتبط با ‏این مفاهیم، مانند ریشه‌یابی مسائل‎ ‎قومی، جریانات مهاجرت، تحلیل قدرت سیاسی نواحی شهری، تحلیل فضایی ‏قدرت سیاسی در سطح‎ ‎کشور، تقسیمات کشوری و رقابت‌های مکانی، دولت محلی، تمرکز و عدم تمرکز قدرت ‏سیاسی ‎جغرافیای انتخابات، از جمله مسائل مرتبط با کشور هستند که امروزه در جغرافیای سیاسی‏‎ ‎مورد توجه و ‏بررسی قرار می‌گیرند.

از طرف دیگر، در حوزه مسائل جهانی نیز که قلمرو‎ ‎مطالعات ژئوپلیتیک است، به طور ‏سنتی درباره مناسبات قدرت در سطح جهان و راه‌های‎ ‎دست‌یابی به قدرت جهانی و افزایش آن بحث و بررسی ‏می‌شود. در حال حاضر تحولاتی که در‎ ‎سیاست جهان روی داده است تنوع بیشتری به مباحث ژئوپلیتیک بخشیده و ‏این شاخه از‎ ‎جغرافیای سیاسی مفاهیم تازه و متنوعی را مورد بحث قرار می‌دهد. ‏

بررسی این مفاهیم در بستر زمان و مکان‎ ‎کمک شایان توجهی به روند اداره امور و کشور داری بهتر می‌کند.

سیر تکوین جغرافیای‎ ‎سیاسی در جهان‏‎ ‎ [ویرایش]

تاریخ جغرافیای سیاسی به عنوان یک رشته علمی را می‌توان به‎ ‎سه دوره تقسیم کرد: دوره پیشرفت از ‏اواخر قرن نوزدهم تا جنگ جهانی دوم، دوره‎ ‎انزوا از دهه ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ و دوره احیا از دهه ۱۹۷۰ به بعد. ‏

البته ردپای تفکرات‎ ‎مربوط به جغرافیای سیاسی را می‌توان د ر دوره‌های پیش از این تاریخ‌ها جست و جو‎ ‎کرد؛

- ‏ارسطو ۲۳۰۰ سال پیش در یونان قدیم، مطالعات دولت را با یک رویکرد جبر محیطی و‏‎ ‎در مورد مسائلی مانند ‏مرزها، شهر کانونی و تناسب میان جمعیت و مکان مورد مطالعه‎ ‎قرار داد.

- استرابو جغرافی‌دان یونانی - رومی ‏نیز روشن کرد که چگونه امپراتوری روم ‎قادر به غلبه بر مشکلات ناشی از وسعت زیاد خود است.

- دلبستگی به ‏مؤلفه‌های شکل دهنده‎ ‎به شکل سرزمین‌های سیاسی در اروپای روشنفکری در قرون شانزدهم تا بیستم شدید بود‎. ‎یکی از موارد مورد توجه سر ویلیام پتی، دانشمند و اقتصاد دادن انگلیسی، تبیین‎ ‎زیربناهای مردم ‏شناسی و ‏سرزمینی قدرت حکومت بریتانیا در ایرلند در کتاب کالبدشناسی‎ ‎سیاسی ایرلند در سال ۱۶۷۲ بود. برای پیدا کردن ‏بنیان‌گذار واقعی جغرافیای سیاسی‎ ‎لازم است بر تاریخ آلمان در سده نوزدهم مروری بکنیم‎. ‏

فردریش راتزل

‏

دوران تفوق [ویرایش]

آلمان مهد‎ ‎جغرافیایی سیاسی است. آلمان مدرن که در سال ۱۸۷۱ ایجاد شد تحت رهبری جاه‌طلبانه ‎پروس خود را ‏قدرتی بزرگ در رقابت با بریتانیا، فرانسه، اتریش و روسیه می‌دید. با‎ ‎توجه به شرایط ویژه آلمان که حکومتی ‏محصور در خشکی و دارای مشکلاتی در راه توسعه‎ ‎سرزمین خود بود، در دهه پایانی قرن نوز دهم، نظریاتی ‏درباره ارتباط میان سرزمین و‎ ‎قدرت حکومت در میان طبقه روشنفکر جدید این کشور به ویژه راتزل به عنوان ‏بنیان‌گذار‎ ‎جغرافیای سیاسی، مطرح گردید.‏

بسیاری از تفکرات راتزل برای پیدا کردن توجیه حقوقی و‎ ‎روشنفکری برای توسعه سرزمینی آلمان بود. وی به ‏هنگام پا یه‌گذاری جغرافیای سیاسی‎ ‎مفاهیم زیادی را از تئوری تکامل تدریجی داروین و پیروان او، به ویژه ‏دارونیسم‎ ‎اجتماعی مشهور به نئولامارکیسم، استفاده کرد.

به اعتقاد راتزل، کشور می‌تواند به‎ ‎عنوان یک ارگانیسم زنده به حساب آید و حکومت مانند سایر ارگانیسم‌های زنده ‏نیازمند‎ ‎سرزمین کافی برای تغذیه خود است که فضای حیاتی برای ارگانیسم ویژه می‌نامد.

او در‎ ‎جهت گسترش ‏این عبارت‌های استعاری، می‌گوید کشورها وقتی جمعیت ‏شان افزایش می‌یابد‎ ‎نیازمند فضای حیاتی بیشتری می‌شوند ‏و به این ترتیب قوانینی را برای رشد فضایی حکومت‎ ‎ارائه داد؛ از جمله:

حکومت باید در جهت الحاق ‏سرزمین‌های کوچک توسعه یابد؛‎

حکومت باید تلاش کند سرزمین‌های با موقعیت‌های بالقوه باارزش را تصرف کند؛

توسعه کشور امری واگیر وار ‏است که از کشوری به کشور دیگر گسترش می‌یابد‎.

تئوری راتزل مورد قبول رودلف کیلن واقع شد. کیلن تلاش‏‎ ‎می‌کرد قدرت جهانی آن روز را شناسایی کرده و ‏کشورهای امپریالیستی قاره‌ای بزرگ‎ ‎آینده را پیش ‏بینی کند.

او در سال ۱۸۹۸ واژه گئوپلیتیک را در زبان آلمانی ‏به کار‎ ‎برد که تا آن زمان در هیچ جا مطرح نشده بود. این واژه در سال ۱۹۲۴ به ژئوپلیتیک در‏‎ ‎زبان انگلیسی ‏ترجمه شد. ژئوپلیتیک از دیدگاه وی عبارت بود از بخشی از جغرافیای سیاسی که به روابط خارجی، استراتژی و ‏سیاست کشورها مربوط می‌شد، و در پی استفاده از‎ ‎دانش جغرافیا برای اهداف سیاسی بود‎.

علاوه بر راتزل و کیلن، هلفورد مکیندر‎ بریتانیایی، از دیگر بنیان‌گذاران جغرافیای سیاسی، نیز به گسترش و ‏ترویج جغرافیای‎ ‎سیاسی مدرن اقدام کرد.

در ایالات متحده نیز آلفرد‎ ‎هامان، افسر بازنشسته نیروی دریایی، قدرت نظامی جهان را وابسته به قدرت دریایی‎ ‎دانست و عوامل جغرافیایی که موجب کسب قدرت دریایی می‌شوند را به طور کامل توضیح‎ ‎داد.

پس از شکست آلمان در ‎جنگ جهانی اول و از دست دادن بسیاری از سرزمین‌های خود و خلع سلاح، عقاید‎ ‎جغرافیایی راتزل و مکیندر برای در پیش گرفتن مسیر احیای قدرت آلمان مورد استفاده‎ ‎قرار گرفت. فرد برجسته ‏این جریان کارل هاوس هوفر، افسر ارتش و جغرافی‌دان عضو حزب‎ ‎نازی بود. هوفر در پی جلب حمایت عمومی ‏از سیاست‌های توسعه‌طلبانه جدید به وسیله‎ ‎رویکرد ی مردمی به ژئوپلیتیک بود. ‏او با استفاده از نظریه فضای حیاتی راتزل و حتی‎ ‎فراتر از آن، معتقد بود جهت توسعه آلمان لازم است از ‏سرزمین‌های مازاد کشورهای کم‎ ‎جمعیتی مانند لهستان و چکسلواکی استفاده شود. ‏گئوپلیتیک هوفر توجیهات علمی لازم را‎ ‎برای الحاق لهستان و چکسلواکی به آلمان، اتحاد میان هیتلر و استالین، و ‏حمله‎ ‎نافرجام آلمان به شوروی را فرا هم آورد. ‏

دوران انزوا [ویرایش]

زیاده‌روی گئوپلیتیک آلمان، جغرافیای سیاسی را پس‎ ‎از جنگ جهانی دوم در محاق فرو برد. هارتشورن جغرافیدان آمریکایی، در سال ۱۹۵۴ با‏‎ ‎ارائه رویکردی کارکردی به جغرافیای سیاسی برای سیاست‌زدایی از آن، معتقد بود‎ ‎جغرافیای سیاسی نه تنها باید به شکل‌دهی استراتژی‌های سیاسی توجه کند، بلکه باید به‎ ‎پویایی‌های داخلی و ‏عملکردهای خارجی حکومت نیز توجه نماید.

جغرافیای سیاسی که بلافاصله پس از جنگ دوم تجربه شد تفاوت کمی با ‎جغرافیای ناحیه‌ای داشت و به طور ‏گسترده‌ای بر روی حکومت سرزمینی، به عنوان موضوع‎ ‎مورد مطالعه آن تمرکز یافت. این خود سانسوری دو ‏نتیجه در پی داشت: نخست، جغرافیای‎ ‎سیاسی از توسعه تئوریک صورت گرف ته در سایر شاخه‌های جغرافیا به ‏ویژه در زمینه‎ ‎انقلاب کمی دهه ۱۹۶۰ عقب ماند؛ دوم، جغرافیای سیاسی در درون جغرافیا به حاشیه رانده‏‎ ‎شد. ‏

دوره احیا [ویرایش]

در اواسط دهه ۱۹۷۰ ریچارد مویر جغرافی‌دان انگلیسی تلاش‌هایی را برای احیای‎ ‎جغرافیای سیاسی آغاز کرد. از دهه ۱۹۸۰ جغرافیای سیاسی رویکرد اقتصاد سیاسی را به طور جدی‏‎ ‎اتخاذ کرد. یکی از افرادی که تلاش ‏می‌کند اقتصاد سیاسی را در جغرافیای سیاسی مطرح‎ ‎کند. پیتر تیلور پایه‌گذار مجله معروف‎ political ‎geography ‎می‌باشد که در تحلیل ‎نظام جهانی از آن استفاده می‌کند‎.

از اواخر دهه ۱۹۸۰ و طی دهه ۱۹۹۰، بعد فرهنگی‎ ‎جغرافیای سیاسی رشد یافت. در این بخش مسائلی مانند هویت ملی، شهروندی، درگیری‌ها و‎ ‎برخوردهای میان فرهنگ ‏ها، جغرافیای مقاومت، نقش چشم‌انداز در هدایت و ‏چالش قدرت‎ ‎مورد مطالعه قرار گرفت. تحت تأثیر مباحث میشل فوکو، جغرافیدانانی مانند سیمون‎ ‎دالبی و ‏اوتوتایل رویکرد «ژئوپلیتیک انتقادی» را مطرح کردند. این رویکرد به آزمون‎ ‎و بررسی نقش استعاره‌های ‏جغرافیایی مانند هارتلند و کانتینمنت در پی‌ریزی‎ ‎استراتژی‌ها و کشف تأثیر رسانه‌های فرهنگی مانند فیلم، ادبیات، ‏گزارش‌های خبری و‎ ‎کارتون در دانش ژئوپلیتیک همت گمارد‎.

امروزه علاوه بر بعد فرهنگی، بعد فمنیسم ‎‎نیز تحت تأثیر تئوری ‏های فمنیستی گسترش یافته است. برخی تلاش‌ها ‏برای جغرافیای‎ ‎سیاسی فمنیستی صورت گرفته است، اما تعاملات با فمنیست‌ها ماهیت مردانه جغرافیای‎ ‎سیاسی ‏سنتی را روشن کرده است و راه‌هایی را برای بهبود این وضع پیشنهاد می‌کند.

سیر تکوین جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در ایران [ویرایش]

قبل از انقلاب [ویرایش]

وجود تاریخ یک صد ساله جغرافیای سیاسی در جهان، در ایران مدت زیادی از‎ ‎تاریخ آن نمی‌گذرد. اولین ‏متخصص در جغرافیای سیاسی در ایران دکتر دره میر حیدر فارغ‎ ‎التحصیل از دانشگاه ایندیانا آمریکاست که در ‏سال ۱۳۴۲ به گروه جغرافیای دانشگاه‏‎ ‎تهران پیوست و زمینه برای توسعه این شاخه از جغرافیا بیشتر فراهم ‏گردید.

با تصویب‎ ‎پذیرش دانشجو در دوره کارشناسی ارشد جغرافیا از سال ۱۳۴۳ در دانشگاه تهران، چند‏‎ ‎واحد درسی ‏در زمینه جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک نیز در نظر گرفته شد.

در مقطع کارشناسی ارشد‎ ‎جغرافیای دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۳ دو درس تحت عنوان «ژئوپلیتیک» و «مسائل‎ ‎جغرافیای‎ ‎سیاسی جهان» ارائه شد که درس «ژئوپلیتیک» آن را دکتر دره میرحیدر و «مسائل‎ ‎جغرافیای سیاسی ‏جهان» را دکتر مستوفی تدریس می‌کردند.

آموزش جغرافیای‎ ‎سیاسی در دوره‌ای به ایران راه یافت که بخش ژئوپلیتیک آن در اثر جریان‌های جنگ‎ ‎جهانی دوم ‏و ظهور ژئوپلیتیک خاص آلمان تحریم شده بود.

روند رو به گسترش علمی این رشته‎ ‎در دهه ۱۳۵۰ به دلایل شرایط حاکم در ایران تا انقلاب اسلامی با وقفه ‏مواجه گردید.

پس از انقلاب [ویرایش]

تألیفات و‎ ‎ترجمه‌ها در زمینه جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک پس از انقلاب اسلامی ادامه یافت و با‎ ‎توجه به شرایط ‏گسترش جهانی این علم و نیز جنگ عراق علیه ایران توسعه گسترده‌ای یافت. دانشگاه تربیت مدرس با پذیرش اولین دانشجویان دوره دکتری با‎ ‎گرایش جغرافیای سیاسی در سال ۱۳۶۶ این ‏رشته را به صورت علمی - آکادمیک به جامعه‏‎ ‎علمی ایران عرضه کرد. دهه ۱۳۷۰ و اوایل دهه ۸۰ را باید ‏انقلاب علمی جغرافیای سیاسی‎ ‎و ژئوپلیتیک در ایر ان دانست. تهیه و تصویب برنامه رشته مستقل جغرافیای ‏سیاسی و‎ ‎ژئوپلیتیک در مقطع کارشناسی ارشد در سال ۱۳۷۱ در دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه امام‏‎ ‎حسین ‏موجب نگرش‌های جدیدی به این رشته در ایران گشت‎.

بر اساس این برنامه‎ ‎دانشگاه‌های امام حسین، تهران، تربیت مدرس و آزاد اسلامی اقدام به پذیرش مستمر‎ ‎دانشجو ‏نمودند. برنامه مقطع دکتری جغرافیای سیاسی به عنوان یک رشته مستقل آکادمیک‎ ‎را دانشگاه تربیت مدرسدر سال ‏‏۱۳۷۷ پیشنهاد کرد و به تصویب شورای عالی برنامه‌ریزی‎ ‎رسید و از همان سال دانشگاه‌های تربیت مدرس ، ‏تهران و آزاد اسلامی اقدام به پذیرش‎ ‎دانشجو در مقطع دکتری کردند.

دانشگاه تربیت مدرس [ویرایش]

خواستگاه جغرافیای سیاسی در‎ ‎ایران به عنوان یک گرایش یا رشته را می‌بایست فعالیت ‏گروه جغرافیای دانشگاه تربیت مدرس دانست. دانشگاه تربیت مدرس بر اساس برنامه دوره دکتری ‏جغرافیا که‎ ‎در تاریخ ۲۷/۴/۱۳۶۶ به تصویب شورای عالی برنامه‌ریزی رسیده بود در همان سال اقدام‎ ‎به ‏برگزاری آزمون دوره دکتری نمود. در حقیقت دانشگاه تربیت مدرس برای اولین بار در‎ ‎کشور رشته جغرافیای ‏انسانی با گرایش سیاسی را تأسیس کرد. در این دوره جغرافیای‎ ‎سیاسی به عنوان گرایشی از جغرافیای انسانی ‏محسوب می‌شد که دانشجوی پذیرفته شده پس‎ ‎از گذراندن دروس مشترک و در صورت علاقه‌مندی می‌توانست ‏این گرایش را انتخاب کند. در‎ ‎اولین دوره پذیرش دانشجو در این دانشگاه، آقای محمدرضا حافظ نیا ‎و آقای یدالله کریمی ‏پور به عنوان اولین دانشجویان این‎ ‎دوره شروع به ‏تحصیل نمودند و آقای دکتر محمدرضا حافظ نیا به عنوان اولین فارغ‎ ‎التحصیل جغرافیای انسانی با گرایش سیاسی ‏در ایران، در بهمن ماه ۱۳۶۹ توانست از‏‎ ‎رساله دکتری خود دفاع کند. ‏

‎دانشگاه تهران [ویرایش]

با وجود سابقه بیشتر ‎دانشگاه تهران در زمینه جغرافیای سیاسی و وجود متخصص جغرافیای ‏سیاسی (دکتر دره‎ ‎میرحیدر)، اولین دوره پذیرش دانشجوی دکتری در این دانشگاه در سال ۶۹ - ۷۰ با پذیرش‏‎ ‎دو ‏دانشجو ( بهرام امیراحمدیان و غلامحسن حیدری) آغاز شد. بر اساس برنامه‎ ‎مستقل رشته کارشناسی ارشد ‏جغرافیای سیاسی نیز که دانشگاه تربیت مدرس در سال ۱۳۷۱‏‎ ‎پیشنهاد کرد و در تاریخ ۸/۶/۱۳۷۱ به تصویب ‏شورای عالی برنامه‌ریزی رسید و جهت اجرا‎ ‎به دانشگاه‌های کشور ابلاغ گردید، دانشگاه تهران نیز در سال ‏تحصیلی ۷۵ - ۷۴ اولین‏‎ ‎دوره کارشناسی خود را به رشته جغرافیای سیاسی ارائه نمود‎.

دانشگاه فردوسی مشهد [ویرایش]

با موافقت شورای گسترش وزارت علوم و تحقیقات و فناوری گروه جغرافیای دانشگاه فردوسی مشهد از سال تحصیلی ۱۳۸۸-۱۳۸۷اقدام به دایر نمودن رشته جغرافیای سیاسی در مقطع کارشناسی ارشد نمود.در حال حاضر برای سومین سال متوالی دانشگاه فردوسی در این گرایش دانشجو پذیرفته است.

دانشگاه امام‎ ‎حسین [ویرایش]

دانشگاه امام حسین بر اساس برنامه مصوب فوق الذکر، اولین دانشجویان دوره کارشناسی ارشد‎ جغرافیای سیاسی را در قالب دوره‌های ‏معادل پذیرش کرد که تمامی دانشجویان آن از‎ ‎نیروهای رسمی سپاه پاسداران بودند. در اولین دوره کارشناسی ‏ارشد مزبور که در سال‎ ۱۳۷۱ ‎آغاز گردید، آقایان سید یحیی صفوی، محمد اخباری و سه دانشجوی دیگر به ‏عنوان‎ ‎اولین دانشجویان دوره کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی در این دانشگاه پذیرش شدند.

دانشگاه آزاد اسلامی [ویرایش]

دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران نیز از سال‎ ۱۳۶۸ ‎در مقطع دکتری اقدام ‏به پذیرش دانشجو نمود که دکتر زهرا پیشگاهی فرد به عنوان‎ ‎اولین فارغ التحصیل این دانشگاه در مقطع دکتری ‏در سال ۱۳۷۱ از رساله خود دفاع کرد‏‎. ‎در مقطع کارشناسی ارشد نیز این دانشگاه از سال تحصیلی ۸۰ - ۱۳۷۹ ‏اقدام به پذیرش‎ ‎هفت دانشجو نمود که این روند گسترش یافته و واحد تهران مرکز این دانشگاه نیز در‎ ‎سال‌های ‏اخیر اقدام به پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد نموده است. از جمله واحدهای دانشگاهی فعال در زمینه آموزش رشته جغرافیای سیاسی در ایران، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی است که عمر فعالیت آن به بیش از یک دهه می‌رسدو تاکنون بیش از ۲۰۰ نفر متخصص جغرافیای سیاسی در مقطع فوق لیسانس از این دانشگاه فارغ التحصیل گردیده اند . هم اکنون آقایان دکتر محمد اخباری و دکتر غلامحسن حیدری بعنوان اعضای هیئت علمی تمام وقت و نیز آقای دکتر عزت الله عزتی بعنوان استاد نیمه وقت در این واحد دانشگاهی به تدریس دروس مختلف جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک اشتغال دارند. همچنین دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت از سال ۱۳۸۳ نسب به برقراری این رشته در واحد خود اقدام و آقای دکتر یوسف زین العابدین به عنوان تنها دکترای تخصصی این رشته و عضو هیات علمی در این واحد مشغول تدریس می باشد. از سال بدو تشکیل این رشته در دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت تا کنون بیش از ۱۰۰ نفر در این رشته فارغ التحصیل شده اند.

کتب و نشریات در زمینه جغرافیای سیاسی در ایران [ویرایش]

اولین مؤلف کتاب‌های جغرافیا به منظور تدریس در‎ ‎دانشگاه آقای مسعود کیهان بود که در سال‌های ۱۳۱۰ و ‏‏۱۳۱۱ جغرافیای مفصل ایران‎ ‎مشتمل بر سه بخش طبیعی، سیاسی و اقتصادی را در سه جلد تألیف کرد. جلد دوم ‏این کتاب‎ ‎مربوط به جغرافیای سیاسی بود که با بیش از ۵۵۰ صفحه و ۲۸ نقشه و ۷۳ گراور در سال‏‎ ۱۳۱۱ ‎منتشر شد. ‏جلد سوم ‏این کتاب‎ ‎مربوط به اقتصاد ایران است که با بیش از ۵۰۰ صفحه و ۸ نقشه و ۱۱ گراور در همان سال‏‎ ‎منتشر شد.

جغرافیای سیاسی و‎ ‎ژئوپلیتیک تا ورود دکتر میر حیدر به دانشگاه تهران به مفهوم علمی در دانشگاه‌های‎ ‎ایران ‏مطرح نبود و تألیف کتاب اصول و مبانی جغرافیای سیاسی در سال ۱۳۴۷ گامی بلند‏‎ ‎در اعتلای علمی جغرافیای ‏سیاسی ایران و نقطه عطفی در روند تفکرات جغرافیای سیاسی در‎ ‎ایران محسوب می‌شود.

انجمن‌های علمی جغرافیای سیاسی در‎ ‎ایران [ویرایش]

تاریخ انجمن‌های جغرافیایی در ایران، از سال ۱۳۲۶ شروع شد.در سال‌های‎ ‎پس از آن، پی‌گیری جامعه ‏جغرافیای ایران موجب تشکیل انجمن جغرافیا در نیمه دوم دهه‎ ۱۳۲۰ ‎گردید که این انجمن متشکل از نه شعبه بود ‏و شعبه دوم آن شامل جغرافیای سیاسی‎ ‎بود که به بحث تقسیمات کشوری، مرزها و آمار جغرافیایی می‌پرداخت. ‏همچنین شعبه ششم‎ ‎آن نیز، شعبه جغرافیای نظامی نام داشت.

این روند ادامه یافت تا این که بروز انقلاب‎ ‎اسلامی ‎انجمن علمی ژئوپلیتیک در ایران تأسیس گردد. این ‏انجمن نهایتاً در سال ۱۳۸۱ با کمک‏‎ ‎اساتید برجسته علمی در دانشگاه‌های تربیت مدرس، تهران، امام حسین و آزاد ‏اسلامی در‎ ‎کشور تأسیس گشت تا ابعاد علمی جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک را تعمیق و گسترش دهد و‎ ‎زمینه را ‏برای نیاز کشور در زمینه‌های سیاست داخلی و خارجی، امنیت ملی و به طور کلی‎ ‎استراتژی‌های ژئوپلیتیک ‏مناسب در روابط بین‌المللی فراهم نماید. در حال‎ ‎حاضر این انجمن با حدود ۱۳۰ عضو یکی از انجمن‌های علمی معتبر ‏فعال کشور می‌باشد.

پیوند به بیرون [ویرایش]

• انجمن ژئولیتیک ایران
• GEOPOLITIC.BLOGFA.COM وبلاگ تخصصی جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک
• خبرگزاری فارس, ۲۹/۶/۸۵
• نشریه الکترونیکی جغرافیای ایران

منابع [ویرایش]

• بررسی وضعیت جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در ایران؛ محمدرضا حافظ نیا، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۳۰

• دره میرحیدر ، «قابلیت‌ها و کاربردهای جغرافیای سیاسی»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ش‏۱۲۸-۱۲۷، (۱۳۷۷)، ص ۹۰.

• محمدحسن گنجی، جغرافیا از دارالفنون تا انقلاب اسلامی، (مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷)، ص‏ ۶۱, ۲۰۹, ۲۱۲, ۲۱۷.

• ابراهیم رومینا، چگونگی شکل‌گیری جغرافیای سیاسی در دانشگاه تربیت مدرس، (تحقیق کلاسی منتشر نشده، ۱۳۸۴).

• دره میرحیدر ، «قابلیتها و کاربردهای جغرافیای سیاسی»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ش ۱۲۴ - ۱۲۵، (۱۳۷۶)، ص ۹۶.

• عزت اللَّه عزتی، ژئوپلیتیک در قرن ۲۱، (تهران: سمت، ۱۳۸۰)، ص ۲۳۱.

• محمدرضا هیودی، چگونگی شکل‌گیری جغرافیای سیاسی در دانشگاه تهران، تحقیق کلاسی منتشر نشده، ۱۳۸۳، ص ۳.

• افشین، نیکجو، چگونگی شکل‌گیری جغرافیای سیاسی در دانشگاه آزاد اسلامی، تحیق کلاسی منتشر نشده، ۱۳۸۳، ص ۳.

• محمدرضا حافظ نیا، افقهای جدید در جغرافیای سیاسی، (تهران: سمت، ۱۳۸۳).

ویلیام موریس دیویس
زادروز	۱۲ فوریه ۱۸۵۰ فیلادلفیا، پنسلوانیا
درگذشت	۵ فوریه ۱۹۳۴ پاسادنا، کالیفرنیا
ملیت	آمریکایی

ویلیام موریس دیویس (به انگلیسی: William Morris Davis) (۱۲ فوریه ۱۸۵۰ - ۵ فوریه ۱۹۳۴) جئومورفولوژیست، جغرافی‌دان و زمین‌شناس آمریکایی بود. از او اغلب با عنوان پدر جغرافیای آمریکا یاد می‌شود.

زندگینامه [ویرایش]

ویلیام موریس دیویس در سال ۱۸۵۰ میلادی در فیلادلفیای ایالت پنسیلوانیای آمریکا زاده شد. او تحصیلات دانشگاهیش را در دانشگاه هاروارد در سن 19 سالگی به پایان رساند و در ۱۸۷۸ به عنوان آموزشیار جغرافیای طبیعی مشغول کار شد. پس از آن در ۱۸۸۵ به عنوان استادیار و در ۱۸۹۹ به عنوان استاد درس زمین‌شناسی تا هنگام بازنشستگیش در ۱۹۱۲ در هاروارد تدریس نمود.

ویلیام موریس دیویس را به عنوان پدر جغرافیای آمریکا (به ویژه ژئومورفولوژِی) می‌شناسند زیرا او نخستین کسی است که جغرافیای حرفه‌ای را در این کشور معرفی نمود. همچنین مهمترین دستاورد علمی او در زمینهٔ جغرافیا، مدل چرخه فرسایش بود که در ۱۸۸۴ آن را معرفی نمود. این مدل بیان می‌داشت که چگونه رودخانه‌ها باعث ایجاد تغییرات در سطح زمین می‌شوند.

دیویس تنها چند روز پیش از تولد ۸۴ سالگیش در ۵ فوریه ۱۹۳۴ و به هنگام کار روی دست نوشته‌های ناتمامش در پاسادنای کالیفرنیا درگذشت. ویلیام موریس دیویس در طول عمر خود سه همسر اختیار کرد و از مرگ دو همسر آرزده شد. او در سال 1879 با الن.بی.وانر، در سال 1914 با ماری.ام وایمان و در 1928 با لوسی ال. تنانت ازدواج کرد. این سه زن همسران شفیق، یاور دلسوزی برای دیویس بودند، زیرا با پذیرش بسیاری از مسئولیت‌های خانواده، وقت او را برای انجام او را برای انجام کارهای عمی- پژوهشی در داخل و خارج خانه آزاد می گذاشتند.

منبع [ویرایش]

فصلنامه رشد آموزش جغرافیا، تابستان 1389

برزو ارجمند
زمینه فعالیت	بازیگرتاتر، سینما و تلویزیون .نوازنده و خواننده٬ نویسنده و کارگردان
ملیت	ایرانی
تولد	۱۳۵۴ مشهد
والدین	انوشیروان ارجمند
محل زندگی	تهران
صفحه در وب‌گاه IMDb
صفحه در وب‌گاه سوره

برزو ارجمند زاده ۱۳۵۴ خورشیدی در مشهد، پسر انوشیروان ارجمند و برادر بهار ارجمندیک بازیگر و کارگردان ایرانی است.

فیلم‌شناسی [ویرایش]

• سینمایی نازنین/کارگردان (۱۳۹۰)

• مجموعه قهوه تلخ (۱۳۸۹-۱۳۹۰)

• مجموعه نون و ریحون (۱۳۸۹)

• مجموعه قهوه تلخ (۱۳۸۹-۱۳۸۸)

• سینمایی از ما بهترون (۱۳۸۸)

• سینمایی طهران، تهران (۱۳۸۸)

• مجموعه مرد دوهزارچهره (۱۳۸۸)

• مجموعه اشکها و لبخندها (۱۳۸۸)

• فیلم تلوزیونی طرقه (۱۳۸۷)

• مجموعه نردبام آسمان (۱۳۸۷)

• داستانی خاطرات الاغ مهربان (۱۳۸۷)

• مجموعه نشانی (۱۳۸۶)

• مجموعه یک وجب خاک (۱۳۸۶)

• مجموعه خواستگاران (۱۳۸۶)

• مجموعه ما چند نفر (۱۳۸۶)

• سینمایی محیا (۱۳۸۶ )

• مجموعه ساعت شنی (۱۳۸۵)

• مجموعه صاحبدلان (۱۳۸۵)

• سینمایی روز سوم (۱۳۸۵)

• سینمایی پروانه‌ای در مه (۱۳۸۴)

• مجموعه شبهای برره (۱۳۸۴)

• سینمایی انتخاب (۱۳۸۳)

• سینمایی جایی دیگر (۱۳۸۱)

• مجموعه زیر آسمان شهر (۱۳۸۱)

• سینمایی سفر سرخ (۱۳۷۹)

داریوش ارجمند (زاده ۱۳۲۳ در بیرجند) یک بازیگر ایرانی است، او دارای مدرک کارشناسی ارشد تئاتر و سینما از دانشگاه پاریس و کارشناسی تاریخ و جامعه‌شناسی از دانشگاه مشهد و از شاگردان دکتر علی شریعتی است.^{[نیازمند منبع]} وی به همراه مهردادتدین از موسسین سینمای آزاد مشهد در اواخر دهه ۱۳۴۰ است.علاوه بر بازیگری و کارگردانی در تاتر مشهد به ساخت فیلمهای کوتاه ۸م.م. می‌پردازد که مهمترین آنها فیلم هیس می‌باشد.کارگردانی فیلم «گفت به زیر سلطه من آیید» نوشته دکتر علی پزشکی، اولین تجربهٔ سینمایی او در قطع ۱۶م.م. است.او برادر کوچکتر انوشیروان ارجمند بازیگر، عموی برزو ارجمند و بهار ارجمند، وپدر امیر یل ارجمند بازیگر است.

فیلم‌شناسی [ویرایش]

• امام علی (ع) (1370)
• جرم (1389)
• گزارش یک جشن (۱۳۸۹)
• میزاک (۱۳۸۷)
• رئیس (۱۳۸۵)
• قاعده بازی (۱۳۸۵)
• از دوردست (۱۳۸۴)
• شاهزاده ایرانی (۱۳۸۴)
• ازدواج به سبک ایرانی (۱۳۸۳)
• تب (۱۳۸۲)
• سگ‌کشی (۱۳۷۹)
• مسافر ری (۱۳۷۹)
• اعتراض (۱۳۷۸)
• افسانه پوپک طلائی (۱۳۷۷)
• شور زندگی (۱۳۷۷)
• قاعدهٔ بازی (۱۳۷۶)
• هفت سنگ (۱۳۷۶)
• شیخ مفید (۱۳۷۴)
• فرار مرگبار (۱۳۷۴)
• آدم برفی (۱۳۷۳)
• زمین آسمانی (۱۳۷۳)
• هبوط (۱۳۷۲)
• قربانی (۱۳۷۱)
• ناصرالدین شاه آکتور سینما (۱۳۷۰)
• پرده آخر (۱۳۶۹)
• تیغ آفتاب (۱۳۶۹)
• جستجوگر (۱۳۶۸)
• سفر عشق (۱۳۶۷)
• کشتی آنجلیکا (۱۳۶۷)
• ناخداخورشید (۱۳۶۵)
• پاییزان (۱۳۶۰)

جوایز [ویرایش]

• برنده جایزه سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد سال ۱۳۶۵ برای فیلم "ناخدا خورشید"

• برنده جایزه سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد سال ۱۳۷۹ برای فیلم "سگ کشی"

منابع [ویرایش]

• داریوش ارجمند. وب‌گاه سوره. بازدید در تاریخ ۱ مرداد ۱۳۸۷.

• داریوش ارجمند. وب‌گاه ایران اکت. بازدید در تاریخ ۱ مرداد ۱۳۸۷.

محمدرضا شَفیعی کَدکَنی
زادروز	۱۹ مهر۱۳۱۸ ایران
محل زندگی	ایران
ملیت	ایرانی
سبک	سبک نو(سبک نیمایی)
مذهب	شیعه
آثار	تازیانه‌های سلوک، موسیقی شعر، صور خیال در شعر فارسی، مجموعهٔ اشعار هزاره دوم آهوی کوهی و در کوچه باغ‌های نشابور، در اقلیم روشنایی، تصحیح اسرارالتوحید و تصحیح تاریخ نیشابور

مُحَّمد رِضا شَفیعی کَدکَنی، زاده ۱۹ مهر سال ۱۳۱۸ از نویسندگان و شاعران امروز ایران است. تخلص وی در شعر م. سرشک است.

زندگی [ویرایش]

دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در سال ۱۳۱۸ در کدکن^[۱] به دنیا آمد. کدکن در آن زمان از توابع شهرستان نیشابور در خراسان به شمار می‌آمد ولی در تقسیمات کشوری کنونی به شهرستان تربت حیدریه ملحق شده‌است. شفیعی کدکنی دوره‌های دبستان و دبیرستان را در مشهد گذراند و چندی نیز به فراگیری زبان و ادبیات عرب، فقه، کلام و اصول سپری کرد. او مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ زبان و ادبیات پارسی از دانشگاه فردوسی و مدرک دکتری را نیز در همین رشته از دانشگاه تهران گرفت. او از جمله دوستان نزدیک مهدی اخوان ثالث شاعر خراسانی به شمار می‌رود و دلبستگی خود را به اشعار وی پنهان نمی‌کرد.

دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، پنجشنبه ۵ شهریور ۱۳۸۸ تهران را به مقصد آمریکا ترک کرد. او برای استفاده از یک فرصت مطالعاتی به دانشگاه پرینستون رفت و پس از نزدیک به ۹ ماه دوری از وطن به ایران بازگشت و پس از بازگشت به ایران بر سر کرسی تدریس خود در دانشگاه تهران حاضر شد.

کتاب‌ها واشعار [ویرایش]

شفیعی کدکنی سرودن شعر را از جوانی به شیوهٔ کلاسیک آغاز کرد. پس از چندی به سوی سبک نو مشهور به نیما یوشیج روی آورد. با نوشتن در کوچه باغ‌های نیشابور نام‌آور شد. آثار شفیعی را می‌توان به سه گروه انتقادی و مجموعه اشعار خود وی تقسیم کرد. آثار انتقادی این نویسنده، شامل تصحیح آثار کلاسیک فارسی و نگارش مقالاتی در حوزه نظریه ادبی می‌شود، که بخشی از آن‌ها در زیر آورده شده‌اند. در میان آثار نظری شفیعی کدکنی کتاب موسیقی شعر جایگاهی ویژه دارد و در میان مجموعه اشعار در کوچه باغ‌های نشابور آوازه بیشتری دارد.

بررسی آثار [ویرایش]

شفیعی کدکنی را باید در زمره شاعران اجتماعی بدانیم. او در اشعار خود تصویری از جامعه ایرانی در دههٔ ۴۰ و ۵۰ خورشیدی را بازتاب می‌دهد و با رمز و کنایه آن دوران را به خواننده نمایانده، دلبستگی و گرایش فراوان به آیین وفرهنگ اسلامی و بخصوص خراسان را نشان می‌دهد.

نمونه اشعار [ویرایش]

• شعر سفر به خیر که از مجموعه در کوچه باغ‌های نشابور گزیده شده است:

به کجا چنین شتابان؟

گون از نسیم پرسید

- دل من گرفته زین جا

هوس سفر نداری

ز غبار این بیابان؟

- همه آرزویم اما

چه کنم که بسته پایم.

به کجا چنین شتابان؟

- به هر آن کجا که باشد

به جز این سرا، سرایم

- سفرت به خیر اما تو و دوستی، خدا را

چو از این کویر وحشت به سلامتی گذشتی

به شکوفه‌ها، به باران

برسان سلام ما را

• شعر دیگری از وی:
  • « پیش از شما / به سان شما / بیشمارها / با تار عنکبوت / نوشتند روی باد / کین دولت خجستهٔ جاوید زنده باد».

کتاب شناسی [ویرایش]

مجموعه اشعار [ویرایش]

1. ۱۳۴۴ - زمزمه‌ها
2. ۱۳۴۴ - شبخوانی
3. ۱۳۴۷ - از زبان برگ
4. ۱۳۵۰ - درکوچه باغ های نیشابور
5. ۱۳۵۶ - بوی جوی مولیان
6. ۱۳۵۶ - از بودن و سرودن
7. ۱۳۵۶ - مثل درخت در شب باران
8. ۱۳۶۷ - هزاره دوم آهوی کوهی

آثار نظری و انتقادی و تصحیح و ترجمه [ویرایش]

۱. صور خیال در شعر فارسی

۲. موسیقی شعر

۳. تصحیح اسرارالتوحید نوشتهٔ محمد بن منور

۴. تصحیح تاریخ نیشابور نوشتهٔ حاکم نیشابوری

۵. تصحیح آثار عطار نیشابوری:

تصحیح مختارنامه

تصحیح مصیبت نامه

تصحیح منطق‌الطیر

تصحیح اسرارنامه

تصحیح دیوان عطار

تصحیح تذکره الاولیاء (هنوز به چاپ نرسیده‌ است)

۶. تصحیح آفرینش و تاریخ در دو جلد

۷. مفلس کیمیا فروش دربارهٔ شعر انوری

۸. زبور پارسی نگاهی به زندگی و غرل‌های عطار

۹. تازیانه‌های سلوک در بارهٔ قصاید سنایی

۱۰. در اقلیم روشنایی تفسیر چند غزل حکیمسنایی

۱۱. شاعر آیینه‌ها بررسی سبک هندی و شعر بیدل دهلوی

۱۲. آن سوی حرف و صوت

۱۳. میراث عرفانی ایران (چهار جلدی):

دفتر روشنایی (در شرح سخنان و افکار بایزید بسطامی)

نوشته بر دریا (در بیان میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی)

چشیدن طعم وقت (در شرح عرفان و افکار ابوسعید ابوالخیر)

حالات و سخنان ابوسعید (در شرح عرفان و افکار ابوسعید ابوالخیر)

۱۴. ادوار شعر فارسی از مشروطه تا سقوط سلطنت

۱۵. زمینهٔ اجتماعی شعر فارسی

۱۶. شعر معاصر عرب

۱۷. قلندریه در تاریخ سیر دگردیسی یک اندیشه

۱۸. ترجمه تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا نوشته رینولد نیکلسون

۱۹. تصحیح غزلیات شمس تبریز

۲۰. مقدمه‌نویسی و انتشار تصویر نسخه خطی منظومهٔ علی‌نامه

پیوند به بیرون [ویرایش]

عکس از استاد در سر کلاس درس (نشان دهنده علاقه شاگردانش به وی)

• بخش ویژهٔ تألیفات و آثار مربوط به دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی - سایت کتابنامه

پانویس [ویرایش]

منابع [ویرایش]

• درباره شفیعی کدکنی در سایت خبرگزاری میراث فرهنگی
• درباره شفیعی کدکنی در سایت آفتاب
• ادبیات فارسی (۲)-کتاب درسی دبیرستان-، دفتر برنامه ریزی و تألیف کتب درسی، شرکت چاپ افست ISBN 964-05-0327-4
• خبرگزاری مهر به تاریخ ۲۰ فروردین ۱۳۸۵

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به محمدرضا شفیعی کدکنی در ویکی‌گفتاورد موجود است.

[نمایش] ن • ب • و اهالی نیشابور دانشمندان و پژوهشگران: ابوالوفای بوزجانی  • ابوالحسن عامری  • ثعالبی  • ابو منصور عبدالقاهر  • عمر خیام  • احمد بن عماد الدین  • ایرانشهری  • ابن ابی صادق  • ابن ابی البرکات  • ابن فندق  • حسین صادقی  • حسین لطف‌آبادی  • فریدون جنیدی   فیلسوفان و صوفیان: یحیی ابن معاذ  • ابوحمزه خراسانی  • ابو حفص حداد  • ابوعثمان حیری  • حمدون قصار  • ایرانشهری  • احمد حرب  • ابوعثمان مغربی  • ابوسعید ابوالخیر  • مرتعش  • عبدالرحمن سلمی  • غزالی  • محمد عطار  • ابوعلی دقاق  • حاجی بکتاش ولی  •   دانشمندان علوم اسلامی: سده اول تا هشت هجری قمری: مسلم بن حجاج قشیری  • فضل بن شاذان ازدی  • ابن راهویه  • ابن خزیمه  • ابراهیم بن عبده  • حافظ نسایی  • ذهلی  • ابن فورک  • الحاکم  • ابوسعد نیشابوری  • ابن منذر  • ابن مهران  • ابن منازل  • عبدالکریم بن هوازن قشیری  • امام موفق نیشابوری  • ابوالحسن واحدی  • ابن همماه رامشی  • ابوالفتوح رازی  • ابو رشید  • ابوالقاسم حسکانی  • ابوبکر عتیق  • امام الحرمین  • ابن ابی الطیب  • ثعلبی  • شریف نیشابوری  • لطف الله نیشابوری  • الداعی احمد • محمد بن سرخ سده نهم تا چهاردهم هجری قمری: خالی   معاصر: ادیب نیشابوری  • حسین وحید خراسانی  • محمدتقی ادیب نیشابوری شاعران،نویسندگان و هنرمندان: سده اول تا هشت هجری قمری: خبازی نیشابوری  • نصر بن منصور  • ثعالبی  • ابن درست  • ابوالحسن باخرزی  • ابوالفضل میکالی  • ابوعبدالله جنیدی  • ابوالقاسم باخرزی  • ابوالفرج رونی  • عبدالملک برهان  • اشهری  • ابن ابوسعید  • علی بن احمد سیفی  • ابوالفضل میدانی  • محیی‌الدین بن محمد  • رضی‌الدین نیشابوری  • امیرمعزی  • سراج‌الدین سگزی  • صدر‌الدین محمد نظامی  • محمد عطار  • حسن متکلم  •   سده نهم تا چهاردهم هجری قمری: میر مخدوم  • محمد کاتبی  • محمد بن یحیی سیبک  • رهی  • عبدی  • شاه‌محمود  • سلیم نیشابوری  • امامقلی خاکی معاصر: ادیب نیشابوری  • ادیب ثانی  • کمال‌الملک  • تاج الواعظین  • فرخ تمیمی  • حیدر یغما  • فریدون گرایلی  • ژولیده نیشابوری  • محمدرضا شفیعی کدکنی  • امید مجد  • محمد پروانه  • هادی خورشاهیان  • جواد محقق نیشابوری  • حسین صادقی  • عبدالرضا کاهانی  • ابوالحسن داوودی  • اسماعیل طائی  • پرویز مشکاتیان  • جلال مقدم  • محمدرضا سرهنگی  • امیرحسین صدیق  • محمد قاسم اخویان مشاهیر مهاجر به هند: نظیری  • میرحامد حسین  • سعادت علی خان  • خلیل بیات  • عبدالقادر فخری  • ابن جلال  • عبدالله برهان  • مقیما  • کریما  • عظیما  • قنبری نیشابوری  • محمد مؤمن امین  • نویدی  • وقوعی  •   چهره های سیاسی: سده اول تا هشت هجری قمری: محمد المحروق  • به‌آفرید  • ابومسلم  • سندباد  • طاهر ذوالیمینین  • عبدالله بن طاهر  • محمد خراسان  • طلحه بن طاهر  • طاهر بن عبدالله  • الحاکم • قاضی صاعد  • حسن بن محمد میکالی  • سنباد  • عمیدالملک کندری سده نهم تا چهاردهم هجری قمری: سعادت علی خان  • شیخ حسن جوری  • بدیع معاصر: نورعلی شوشتری  • اسماعیل شوشتری  • حسین سبحانی‌نیا  • حسین انصاری‌راد زنان معروف: شطیطه  • پسنده  • راتبه  • منجمه  • فاطمه  • عایشه بنت احمد صفار  • جلیله  • نوشین گنجی  • آناهیتا نعمتی پهلوانان و ورزشکاران: یعقوب‌علی شورورزی  • امیر قلعه‌نویی  • سعید خانی دوره ساسانیان و مشاهیر غیر مسلمان : اسقف داوود  • مزدک  • کنارگ ابرشهر • شاهوی  • به‌آفرید  • سنباد

آیت الله وحید

شناسنامه
نام کامل	حسین وحید خراسانی
لقب	آیت الله العظمی
تاریخ تولد	۱۳۰۰
زادگاه	نیشابور، ایران
محل تحصیل	نجف
محل زندگی	قم
اساتید	میرزا مهدی اصفهانی، میرزا عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی
شاگردان	سید علی میلانی، سید محمدرضا شیرازی...
وبگاه رسمی	http://vahid-khorasani.ir

حسین وحید خراسانی (زادهٔ ۱۳۰۰ هجری شمسی در نیشابور) مرجع تقلید شیعه دوازده امامی است.

کلاس درس او پررونق‌ترین کلاس حوزه علمیه قم است و به‌طور متوسط در هر جلسه درس وی حدود ۲ تا ۳ هزار طلبه شرکت می‌کنند. وحید خراسانی از مراجع سنتی قم به شمار می‌رود و در سخنان خود انتقادهای فراوانی را نسبت به بزرگان اهل سنت ابراز می‌کند. او همچنین از پایه‌گذاران برگزاری عزاداری در سال‌مرگ فاطمه زهرا است. وحید در این روز و در سال‌مرگ جعفر صادق با پای برهنه، پیاده از دفتر خود تا حرم فاطمه معصومه در بین دسته عزادار حاضر می‌شود.^[۱] او یکی از هفت نفری ست که پس از مرگ محمدعلی اراکی، در فهرست هفت‌گانه مراجعی قرار گرفتند که جامعه مدرسین حوزه علمیه قم معرفی کرد.^[۲] صادق لاریجانی، رئیس فعلی قوه قضاییه داماد اوست. دفتر و منزل او در خیابان صفائیه قم قرار دارد.^[۳][۴]

مراحل تحصیل و اساتید [ویرایش]

پس از گذراندن مقدمات و ادبیات عرب، دورهٔ سطح را از محمد نهاوندی فرا گرفت و وسپس برای تکمیل تحصیل علوم دینی در درس خارج میرزا مهدی اصفهانی و آیت‌الله آشتیانی حاضر شد و استفاده‌های فراوانی نمود.

علوم عقلی، فلسفه و حکمت را از میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی اصفهانی آموخت و به قصد تکمیل مبانی در سن ۲۷ سالگی به نجف رفت و در درس میرزا عبدالهادی شیرازی و محسن حکیم و بخصوص سید ابوالقاسم خویی شرکت جست و یکی از شاگردان برجستهٔ وی است.

وحید خراسانی ساختارشکنانه‌ترین زندگی‌نامه در میان مراجع را بر روی وب‌گاه شخصی خود قرار داده‌است؛ تنها عبارت: «جز قصور و تقصیر چیزی ندارم.»^[۵]

تدریس [ویرایش]

او از سال ۱۳۷۸ هجری قمری پس از تدریس سالهای متوالی دروس سطح، درس خارج فقه و اصول را آغاز نمود و نزدیک به دوازده سال در نجف آن را ادامه داد.

پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۹۰ هجری در شهر مشهد به تدریس پرداخت و بعد از یکسال به شهر قم مهاجرت نمود وهم اکنون به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال دارد و حوزهٔ او یکی از پر رونق‌ترین دروس حوزهٔ علمیه قم است و در شاخه اصول در حوزه به وحید در اصول شهره‌است.

احکام شرعی [ویرایش]

وحید خراسانی در پاسخ به استفتاء در مورد بازی شطرنج در پایگاه اطلاع رسانی‌اش اعلام نمود:

[نمایش] ن • ب • و شیعه   اصول توحید • نبوت • معاد • عدل • امامت   فروع نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف • نهی از منکر • تولی • تبری   چهارده معصوم محمد • فاطمه • علی • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد • هادی • عسکری • مهدی   حوادث غدیر خم • عاشورا • کربلا • فدک • رویداد خانه فاطمه   صحابه سلمان • مقداد • ابوذر • عمار • بلال   کتب مرجع قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه • الاستبصار • الکافی • تهذیب‌الاحکام • من‌لایحضره‌الفقیه • کتب شیعه   عقاید علمای شیعه • مهدویت • غیبت صغری • غیبت کبری • ظهور • رجعت • مرجعیت • ولایت فقیه   مکان‌های مقدس مکه • مدینه • بیت المقدس • نجف • کربلا • کاظمین • مشهد • سامرا • دمشق • قم • شیراز  • ری • امامزاده‌ها

[نمایش] ن • ب • و اهالی نیشابور   دانشمندان و پژوهشگران: ابوالوفای بوزجانی  • ابوالحسن عامری  • ثعالبی  • ابو منصور عبدالقاهر  • عمر خیام  • احمد بن عماد الدین  • ایرانشهری  • ابن ابی صادق  • ابن ابی البرکات  • ابن فندق  • حسین صادقی  • حسین لطف‌آبادی  • فریدون جنیدی   فیلسوفان و صوفیان: یحیی ابن معاذ  • ابوحمزه خراسانی  • ابو حفص حداد  • ابوعثمان حیری  • حمدون قصار  • ایرانشهری  • احمد حرب  • ابوعثمان مغربی  • ابوسعید ابوالخیر  • مرتعش  • عبدالرحمن سلمی  • غزالی  • محمد عطار  • ابوعلی دقاق  • حاجی بکتاش ولی  •   دانشمندان علوم اسلامی: سده اول تا هشت هجری قمری: مسلم بن حجاج قشیری  • فضل بن شاذان ازدی  • ابن راهویه  • ابن خزیمه  • ابراهیم بن عبده  • حافظ نسایی  • ذهلی  • ابن فورک  • الحاکم  • ابوسعد نیشابوری  • ابن منذر  • ابن مهران  • ابن منازل  • عبدالکریم بن هوازن قشیری  • امام موفق نیشابوری  • ابوالحسن واحدی  • ابن همماه رامشی  • ابوالفتوح رازی  • ابو رشید  • ابوالقاسم حسکانی  • ابوبکر عتیق  • امام الحرمین  • ابن ابی الطیب  • ثعلبی  • شریف نیشابوری  • لطف الله نیشابوری  • الداعی احمد • محمد بن سرخ   سده نهم تا چهاردهم هجری قمری: خالی   معاصر: ادیب نیشابوری  • حسین وحید خراسانی  • محمدتقی ادیب نیشابوری   شاعران،نویسندگان و هنرمندان: سده اول تا هشت هجری قمری: خبازی نیشابوری  • نصر بن منصور  • ثعالبی  • ابن درست  • ابوالحسن باخرزی  • ابوالفضل میکالی  • ابوعبدالله جنیدی  • ابوالقاسم باخرزی  • ابوالفرج رونی  • عبدالملک برهان  • اشهری  • ابن ابوسعید  • علی بن احمد سیفی  • ابوالفضل میدانی  • محیی‌الدین بن محمد  • رضی‌الدین نیشابوری  • امیرمعزی  • سراج‌الدین سگزی  • صدر‌الدین محمد نظامی  • محمد عطار  • حسن متکلم  •   سده نهم تا چهاردهم هجری قمری: میر مخدوم  • محمد کاتبی  • محمد بن یحیی سیبک  • رهی  • عبدی  • شاه‌محمود  • سلیم نیشابوری  • امامقلی خاکی   معاصر: ادیب نیشابوری  • ادیب ثانی  • کمال‌الملک  • تاج الواعظین  • فرخ تمیمی  • حیدر یغما  • فریدون گرایلی  • ژولیده نیشابوری  • محمدرضا شفیعی کدکنی  • امید مجد  • محمد پروانه  • هادی خورشاهیان  • جواد محقق نیشابوری  • حسین صادقی  • عبدالرضا کاهانی  • ابوالحسن داوودی  • اسماعیل طائی  • پرویز مشکاتیان  • جلال مقدم  • محمدرضا سرهنگی  • امیرحسین صدیق  • محمد قاسم اخویان   مشاهیر مهاجر به هند: نظیری  • میرحامد حسین  • سعادت علی خان  • خلیل بیات  • عبدالقادر فخری  • ابن جلال  • عبدالله برهان  • مقیما  • کریما  • عظیما  • قنبری نیشابوری  • محمد مؤمن امین  • نویدی  • وقوعی  •   چهره های سیاسی: سده اول تا هشت هجری قمری: محمد المحروق  • به‌آفرید  • ابومسلم  • سندباد  • طاهر ذوالیمینین  • عبدالله بن طاهر  • محمد خراسان  • طلحه بن طاهر  • طاهر بن عبدالله  • الحاکم • قاضی صاعد  • حسن بن محمد میکالی  • سنباد  • عمیدالملک کندری   سده نهم تا چهاردهم هجری قمری: سعادت علی خان  • شیخ حسن جوری  • بدیع   معاصر: نورعلی شوشتری  • اسماعیل شوشتری  • حسین سبحانی‌نیا  • حسین انصاری‌راد   زنان معروف: شطیطه  • پسنده  • راتبه  • منجمه  • فاطمه  • عایشه بنت احمد صفار  • جلیله  • نوشین گنجی  • آناهیتا نعمتی   پهلوانان و ورزشکاران: یعقوب‌علی شورورزی  • امیر قلعه‌نویی  • سعید خانی   دوره ساسانیان و مشاهیر غیر مسلمان : اسقف داوود  • مزدک  • کنارگ ابرشهر • شاهوی  • به‌آفرید  • سنباد

اِراتوستِن یا اراتوستنِس (به یونانی: Ἐρατοσθένης) (۲۷۶ تا ۱۹۴ پیش از میلاد) ریاضیدان، شاعر، ورزش‌کار، جغرافی‌دان و ستاره‌شناس یونانی دوران اسکندر بود.

نقشه‌ای بازسازی‌شده از سدهٔ ۱۹ میلادی از جغرافیای اراتوستن، از جهان شناخته‌شدهٔ آن روزگار، نام آریانا در این نقشه دیده می‌شود.

او در قورینا (یا سیرن، در کشور لیبی امروزی) چشم بجهان گشود. اولین کسی بود که توانست محیط زمین را با استفاده از تفاوت زاویه تابش خورشید در اسکندریه و آتن بدست آورد. منابع و کتاب‌های لازم را در اسکندریه، مرکز فراگیری علوم م و فنون آن روزگار، سراغ داشت لذا به آنجا رفت و سرکتابدار کتابخانهٔ (کتابخانه قدیم اسکندریه) آنجا شد. اراتوستن آثاری از خود بجای گذاشته که برای جغرافیای ایران قدیم هم گرانبهاست. استرابون در کتاب‌های خود نام او را بسیار آورده و گفته‌های او را سند دانسته. اراتوستن نخستین نویسنده ٔخارجی است که نام ایران را یاد کرده است و قسمتی از ایران را آریانا نامیده.

جستارهای وابسته [ویرایش]

• غربال اراتوستن
• استرابون

این یک نوشتار خُرد پیرامون افراد است. با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید. ن • ب • و

منابع [ویرایش]

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Eratosthenes»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۴ ژوئیهٔ ۲۰۰۹).
• پیرنیا، ایران باستان، ص ۹۱، ۹۲، ۱۵۵، ۱۵۶، ۹۱۵، ۱۴۹۷، ۱۷۷۸، ۱۷۷۹، ۱۷۸۱، ۲۱۵۴، ۲۱۷۸، ۲۴۲۲.

در ویکی‌انبار منابعی در رابطه با اراتوستن موجود است.

میرزا جوادآقا تهرانی (زادهٔ ۱۲۸۳ ـ تهران و درگذشتهٔ ۱۳۶۸ ـ مشهد) از روحانیان شیعه اهل ایران بود.

تولد [ویرایش]

وی در سال ۱۲۸۳ در تهران متولد شد. پدرش حاج محمدتقی و برادرش رضا شاهپوری (حاج طرخانی) از تجار متدین، متعهد و مورد اعتماد بازاریان بودند. وی به انتخاب مرحوم بروجردی تا آخر عمر سمت سرپرستی مسجد اعظم قم را داشت.

تحصیلات [ویرایش]

پس از تحصیل دوره ابتدایی و اخذ گواهی سیکل از مدرسه ثروت تهران برای فراگیری علوم دینی راهی قم شد و پس از چند سال سکونت در آن شهر و گذراندن مقدمات و بخشی از سطوح به نجف رفت. در توقف دو ساله خود در نجف از محضر اساتیدی همچون مرتضی طالقانی و محمدتقی آملی استفاده کرد. در درس شرح منظومه از مرحوم آملی نقل قول می‌کرد:

با این‌که تصمیم داشت در نجف بماند و به ادامه تحصیل بپردازد، از مادرش نامه‌ای دریافت کرد که وی را به مراجعت به تهران فرامی‌خواند؛ لذا علی‌رغم تمایل شخصی به اقامت در نجف از آنجا که به گفته خود

می‌دانست به تهران برگشت و پس از گذشت سه روز از ازدواج، در سال ۱۳۱۲ رهسپار مشهد شد.

حضور در درس خارج [ویرایش]

در مشهد پس از پایان تحصیل سطح در درس هاشم قزوینی، در درس خارج فقه و اصول و معارف میرزامهدی غروی اصفهانی حاضر ‌شد و تا پایان عمر وی (۱۹ ذی‌الحجه ۱۳۶۵) نزدیک ده سال، مبانی اصولی میرزای نایینی و فقه و معارف اهل بیت (ع) را فرا‌گرفت.

تدریس [ویرایش]

پس از فراگیری علوم متعارف حوزه و کسب کمالات معنوی و اخلاقی، به تدریس و تالیف پرداخت و در انتخاب موضوع درس همواره به نیاز جامعه و مصلحت مسلمین و طلاب توجه داشت. سالیانی دراز خارج فقه و اصول درس می‌گفت و معارف را براساس آموخته‌های مکتب میرزای غروی تدریس می‌کرد و به درخواست طلاب یکی دو دوره به تدریس شرح منظومه سبزواری پرداخت. سپس به تفسیر قرآن همت گماشت و دلیل آن را تنها اقتضای مصلحت می‌شمرد. محل تدریسش غالباً مدرس فوقانی مدرسه میرزاجعفر بود و پس از بسته شدن مدرسه در مسجد حاج ملاحیدر درس می‌گفت. در ایراد مطالب بسیار مراقب بود که از احترام بزرگان علمی ‌و دینی کاسته نشود و اهانت به آنان را گناهی کبیره می‌‌شمرد. در تألیف نیز تابع وظیفه دینی و مسئولیت شرعی و اجتماعی بود و از چاپ هیچ‌کدام از آثار خود بهره مادی نبرد. آنچه در چاپ کتاب هزینه کرده بود، دقیقاً محاسبه می‌کرد و قیمت کتاب را بر اساس آن تعیین می‌نمود و برای خود هیچ منظور نمی‌فرمود. نام و عنوان خود را بر روی جلد نمی‌نوشت، بلکه به عبارت «تالیف (ج ـ زارع) یا (ج) یا (جواد) و یا (جواد تهرانی)» اکتفا می‌کرد.

تالیفات [ویرایش]

• بررسی در پیرامون اسلام (رد بر کسروی)
• فلسفه بشری و اسلامی‌ (در بیان و رد مبانی فلسفه کمونیسم)
• بهایی چه می‌گوید؟ (در رد فرقه بهائیت)
• عارف و صوفی چه می‌گویند؟ (در بیان مبادی و اصول تصوف و عرفان و رد آن)
• میزان المطالب (۲ ـ ۱) (شامل مباحث کلامی ‌بر اساس قرآن و عترت)
• آیین زندگی و درس‌های اخلاق اسلامی‌ (در بیان اخلاق اسلامی ‌بر اساس آیات و روایات)

کمک به مردم [ویرایش]

وی در مسائل اجتماعی و قضا حوائج مؤمنین و رفع مشکلات و گرفتاری‌های مردم اهتمام جدی داشت. تدریس، تألیف و اشتغالات علمی‌ هرگز او را از توجه به مسئولیت‌های اجتماعی باز نداشت و در توصیه به شاگردان و دوستان همواره رعایت تقوی و برآوردن نیاز مردم را یادآوری می‌کرد. اولین خیریه درمانی مشهد به نام درمانگاه خیریه بینوایان با اشاره و مساعدت او و جمعی از دوستان پزشکش در سال ۱۳۳۴ تأسیس و راه‌اندازی شد و خود هر هفته یک شب در جلسه هیأت مدیره آن شرکت می‌جست و برای آنان درس تفسیر می‌گفت. مرحوم میرزا جوادآقا وجوهات شرعیه را قبول نمی‌کرد، ولی به قدر توان و قدرت خود به نیازمندان پاسخ می‌داد و اگر وسعش نمی‌رسید، آنان را به دوستان و آشنایان خود معرفی می‌کرد. تأسیس نخستین صندوق قرض‌الحسنه ایران که در سال ۱۳۴۲ در مشهد آغاز به کار کرد، با تایید و مساعدت وی صورت گرفت.

درگذشت [ویرایش]

میرزا جوادآقا بر اثر بیماری کبد در سحرگاه سه‌شنبه دوم آبان ماه ۱۳۶۸ درگذشت و بنا بر وصیت خود در بهشت رضا(ع) مشهد به خاک سپرده شد.

منابع [ویرایش]

• شبکه اطلاع رسانی اجتهاد
• وبگاه اطلاع رسانی دارالارشاد
• وبگاه حکایات صالحین
• جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم. گلشن ابرار. ج۳، نشر معروف، قم: ۱۳۸۲.
• تنکابنی. محمد. قصص العلماء. تهران: کتاب‌فروشی علمیه.
• افندی. عبدالله. ریاض العلما و حیاض الفضلا. مشهد: آستان قدس.
• روضات الجنات. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی، تهران: کتاب‏فروشی اسلامیه.
• مدرس تبریزی. محمدعلی. ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة او القلب. تهران: چاپخانه شفق.

مرتضی مطهری
مرتضی مطهری
زادروز	۱۳ بهمن، ۱۲۹۸ فریمان
درگذشت	۱۱ اردیبهشت، ۱۳۵۸ (۵۹ سال) تهران
ملیت	ایرانی
لقب	معلم شهید
مذهب	شیعه
فرزندان	علی، محمد، مجتبی، فریده، وحیده، حمیده، سعیده
وبگاه
www.motahari.org پایگاه جامع شهید مطهری

مرتضی مطهری (۱۳ بهمن، ۱۲۹۸ فریمان - ۱۱ اردیبهشت، ۱۳۵۸ تهران) مفسر قرآن، فیلسوف، متکلم، عضو هیئت موتلفه اسلامی و از نظریه‌پردازان نظام جمهوری اسلامی ایران بود.^[۱]

وی قبل از انقلاب ۵۷ عضو انجمن سلطنتی فلسفه و استاد دانشگاه تهران بود.^[۲] بعد از انقلاب به ریاست شورای انقلاب منصوب شد. سید روح‌الله خمینی علاقه زیادی به وی داشت، تا بدانجا که بعد از مرگش گفت: «مطهری پارهٔ تن اسلام و حاصل عمر من بود.»

در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی از وی با عنوان «معلم شهید» یاد می‌گردد.^[۳][۴]

دوران کودکی و نوجوانی [ویرایش]

مطهری در ۱۳ بهمن ۱۲۹۸ در فریمان از توابع شهر مشهد در یک خانواده روحانی با اصالت هراتی ^[۵] متولد شد. در کودکی برای فراگیری دروس ابتدایی به مکتبخانه رفت. در سن دوازده سالگی به حوزه علمیه مشهد رفت و به تحصیل مقدمات علوم اسلامی همت گماشت. در سال ۱۳۱۶ برای تکمیل تحصیلات خود عازم حوزه علمیه قم شد. این در حالی بود که اندکی پیش از آن عبدالکریم حائری یزدی، موسس حوزه، مرد و ریاست حوزه را سه تن از مدرسان بزرگ آن سید محمد حجت، سید صدرالدین صدر و سید محمد تقی خوانساری به عهده گرفته بودند.

دوران جوانی [ویرایش]

در دوره اقامت پانزده ساله خود در قم از بروجردی (در فقه و اصول) و خمینی (به مدت ۱۲ سال در فلسفه ملاصدرا و عرفان و اخلاق و اصول) و علامه سید محمد حسین طباطبائی (در فلسفه: الهیات شفای بوعلی و دروس دیگر) بهره گرفت. قبل از نقل مکان بروجردی به قم، مطهری گاهی به بروجرد می‌رفت و از محضر وی استفاده می‌کرد. وی مدتی نیز پای درس و بحث حاج میرزا علی آقا شیرازی در اخلاق و عرفان نشست. سید محمد حجت (در اصول) و سید محمد محقق داماد (در فقه) از اساتید دیگر مرتضی مطهری بودند. وی در مدت اقامت خود در قم علاوه بر تحصیل علم، در امور اجتماعی و سیاسی نیز مشارکت داشت و از جمله با فدائیان اسلام در ارتباط بوده‌است.

مهاجرت به تهران [ویرایش]

مطهری در سال ۱۳۳۱ از قم به تهران مهاجرت کرد، و در این شهر به تدریس در مدرسه مروی و تألیف و سخنرانی‌های تحقیقی پرداخت. در سال ۱۳۳۴ اولین جلسه تفسیر انجمن اسلامی دانشجویان توسط مطهری تشکیل گردید، و در همان سال تدریس خود را در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران را آغاز کرد. در سالهای ۱۳۳۷ و ۱۳۳۸ و پس از تشکیل انجمن اسلامی پزشکان، مطهری به یکی از سخنرانان اصلی این انجمن تبدیل گشت. وی در طول سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ سخنران منحصر به فرد این انجمن بود.

فعالیت‌های سیاسی [ویرایش]

مرتضی مطهری در فعالیت‌های سیاسی خمینی در کنار بود، به‌طوری که می‌توان سازماندهی قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ در تهران و هماهنگی آن با روح‌الله خمینی را مرهون تلاش‌های او و یارانش دانست. وی در ساعت ۱ بعد از نیمه شب روز چهارشنبه ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به دنبال یک سخنرانی مهیج علیه شخص شاه به وسیله پلیس دستگیر، و پس از انتقال به زندان موقت شهربانی به همراه تعدادی از روحانیون تهران زندانی شد. پس از ۴۳ روز به دنبال مهاجرت علمای شهرستانها به تهران و فشار مردم، به همراه سایر روحانیون از زندان آزاد شد.

پس از تشکیل هیئت‌های مؤتلفه اسلامی، مطهری از سوی خمینی به همراه چند تن دیگر از شخصیت‌های روحانی عهده دار رهبری این هیئت‌ها گشت. پس از ترور حسنعلی منصور نخست وزیر وقت توسط محمد بخارایی، کادر رهبری هیئت‌های موتلفه شناسایی و دستگیر شد. ولی از آنجایی که قاضی پروندهٔ این گروه مدتی در قم نزد مطهری تحصیل کرده بود، به ایشان پیغام می‌فرستد که «حق استادی را به جا آوردم» و بدین ترتیب مطهری از مهلکه جان سالم بدر برد.^{[نیازمند منبع]}

فعالیت‌های علمی-فرهنگی [ویرایش]

پس از حادثه ترور حسنعلی منصور، وی به تألیف کتاب در موضوعات مورد نیاز جامعه و ایراد سخنرانی در دانشگاه‌ها، انجمن اسلامی، نهضت اسلامی پزشکان، مسجد هدایت و مسجد جامع نارمک ادامه داد. به طور کلی او به یک نهضت اسلامی معتقد بود و برای اسلامی کردن محتوای نهضت تلاشهای ایدئولوژیک بسیاری نمود. از جمله مهمترین این اقدامات می‌توان به کمک به تأسیس حسینیه ارشاد در سال ۱۳۴۶ اشاره کرد. پس از مدتی به علت اختلاف نظر با برخی از اعضای هیئت مدیره، در سال ۱۳۴۹ از عضویت هیئت مدیره آن موسسه استعفا داد و آن را ترک گفت.

تبلیغ برای آوارگان فلسطینی [ویرایش]

در سال ۱۳۴۸ به خاطر صدور اعلامیه‌ای با امضای وی و علامه طباطبایی و سید ابوالفضل موسوی زنجانی مبنی بر جمع اعانه برای کمک به آوارگان فلسطینی و اعلام آن طی یک سخنرانی ضداسرائیلی در حسینیه ارشاد دستگیر شد و مدت کوتاهی در زندان تک سلولی به سربرد. از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۱ برنامه‌های تبلیغی مسجدالجواد را زیر نظر داشت و غالباً خود سخنران اصلی بود تا اینکه آن مسجد و به دنبال آن حسینیه ارشاد تعطیل گردید و بار دیگر مطهری دستگیر و مدتی در بازداشت قرار گرفت. پس از آن مطهری سخنرانی‌های خود را در مسجد جاوید و مسجد ارک و غیره ایراد می‌کرد. بعد از مدتی مسجد جاوید نیز تعطیل گردید. در حدود سال ۱۳۵۳ ممنوع‌المنبر گردید و این ممنوعیت تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داشت.

مبارزه با التقاط [ویرایش]

مهم‌ترین خدمت مرتضی مطهری به بنیاد گرایی اسلامی در طول زندگی‌اش ارائه ایدئولوژی اسلامی از طریق تدریس و سخنرانی و تألیف کتاب متعدد است. حساسیت این گونه فعالیت فرهنگی خصوصاً در سالهای ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۷ به خاطر افزایش تبلیغات گروه‌های چپ و پدید آمدن گروه‌های مسلمان چپ و ظهور پدیده التقاط به اوج خود رسید. گذشته از خمینی، مطهری نیز دیگران را از همکاری با سازمان «مجاهدین خلق ایران» باز می‌داشت. در این سال‌ها مطهری به توصیه روح‌الله خمینی هفته‌ای دو روز برای تدریس به قم می‌رفت و هم‌زمان در تهران نیز به تدریس در منزل ادامه می‌داد. در سال ۱۳۵۵ به دنبال اختلاف با یکی از اساتید دانشکده الهیات زودتر از موعد مقرر بازنشسته شد. همچنین در طول این سال‌ها، مطهری با همکاری تنی چند از شخصیت‌های روحانی، «جامعه روحانیت مبارز تهران» را بنیان گذارد بدان امید که روحانیت شهرستان‌ها نیز به تدریج چنین سازمانی پیدا کند.

ارتباط با خمینی و انقلاب [ویرایش]

گرچه ارتباط مرتضی مطهری با خمینی پس از تبعید اواز ایران به وسیله نامه و غیره استمرار داشته‌است ولی در سال ۱۳۵۵ موفق گردید مسافرتی به نجف نموده و ضمن دیدار با خمینی درباره مسائل مهم نهضت و حوزه‌های علمیه با وی مشورت نماید. پس از مرگ مصطفی خمینی و آغاز دوره جدید نهضت اسلامی، مطهری به طور تمام‌وقت درخدمت نهضت قرار گرفت. در دوران اقامت روح‌الله خمینی در پاریس، سفری به آن شهر نمود. در همین سفر خمینی وی را مسؤول تشکیل شورای انقلاب کرد. هنگام بازگشت روح‌الله خمینی به ایران، مطهری مسؤولیت کمیته استقبال از امام را شخصاً به عهده گرفت.

ترور [ویرایش]

مرتضی مطهری بعد از ظهر روز سه شنبه ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۸ به همراه گروهی از رجال سیاسی انقلابی در جلسه‌ای در منزل دکتر یدالله سحابی شرکت کرد. پس از پایان جلسه، در تاریکی شب و هنگام خروج وی از محل جلسه، هدف گلوله یکی از افراد گروه فرقان قرار گرفت، و پس از انتقال به بیمارستان طرفه درگذشت.

یادبود [ویرایش]

در دهه ۱۳۶۰، شهرداری منطقه ۱۱ تهران بنای یادبود کوچکی در نزدیکی محل ترور مرتضی مطهری در خیابان پارک امین‌الدوله در محله دروازه شمیران شهر تهران برپا کرد.

روز ۱۲ اردیبهشت به یاد او روز معلم نامگذاری شده‌است.

برخی دیدگاه‌های او [ویرایش]

در بی‌طرفی این مقاله یا بخش اختلاف نظر وجود دارد. لطفاً به گفتگوهای صفحهٔ بحث مراجعه کنید.

این بخش نوشتار نیازمند گسترش است.

فطری بودن اسلام [ویرایش]

مطهری معتقد بود که باید اسلام را آن‌طور که هست به مردم معرفی کنیم، نه چیزی به آن بیفزاییم و نه بکاهیم، به تعبیر دیگر اسلام را بدون آرایش و پیرایش عرضه کنیم، آن‌گاه «فطرت حقیقت‌جوی» انسان‌ها به‌سوی آن جذب خواهد شد.^[۶]

ولایت فقیه [ویرایش]

علی شریعتی [ویرایش]

به نظر مطهری: «اغلب آثار شریعتی از نظری هنری اعلی، از نظر علمی متوسط، از نظر فلسفی کمتر از متوسط و از نظر دینی و اسلامی صفر است.»^[۱۰]

رسوم ملی ایرانی [ویرایش]

مرتضی مطهری معتقد بود که بزرگداشت آیین چهارشنبه سوری از آن «احمق‌ها» و آیین نوروز «ضد اسلام» است و در مطبوعات و سخنرانی‌ها به این مطلب اشاره کرده‌است.^{[منبع معتبر][۱۱][۱۲]}

شعر بنی‌آدم [ویرایش]

به نظر مطهری: «سعدی اشتباه کرده که گفته بنی‌آدم اعضای یکدیگرند. دروغ است که بنی‌آدم اعضای یکدیگرند. آمریکایی‌ها و ویتنامی‌ها هر دو بنی‌آدم‌اند، ولی دروغ است که اعضای یک پیکرند. پیغمبر فرمود مومنان اعضای یک پیکرند. مَثَل اهل ایمان دوستی و مهربانی متقابل است. وقتی یک عضو درد می‌کشد سایر اعضا هم ناراحتند و با این عضو همدردی می‌کنند.»^[۱۳]

خانواده [ویرایش]

علی عباسپور تهرانی فرد و علی لاریجانی داماد او هستند.^[۱۴]

آثار [ویرایش]

پانویس [ویرایش]

منابع [ویرایش]

• زندگی‌نامه مرتضی مطهری
• کتاب مسئله حجاب-مرتضی مطهری

محمدتقی بهار
زادروز	۱۶ آبان، ۱۲۶۶ ه. ش. مشهد، ایران
درگذشت	۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ ۲۲ آوریل، ۱۹۵۱ تهران، ایران
آرامگاه	گورستان ظهیرالدوله
پیشه	شاعر، ادیب، مورخ، روزنامه نگار و سیاست‌مدار

محمدتقی بهار، ملقب به ملک‌الشعرا، شاعر، ادیب، نویسنده، روزنامه‌نگار و سیاست‌مدار معاصر ایرانی است.

زندگی‌نامه [ویرایش]

محمدتقی بهار در شانزدهم آبان ۱۲۶۶ ه‍. ش. برابر با ۱۳۰۵ ه‍. ق. در مشهد زاده شد. پدرش میرزا محمدکاظم صبوری، ملک‌الشعرای آستان قدس رضوی در زمان ناصرالدین شاه بود؛ مقامی که پس از درگذشت پدر، به فرمان مظفرالدین شاه، به بهار رسید. خاندان پدری بهار خود را از نسل میرزا احمد صبور کاشانی (درگذشتهٔ ۱۲۲۹)، قصیده‌سرای سرشناس عهد فتحعلی شاه می‌دانند و به همین جهت پدر بهار تخلص صبوری را برگزید. مادر او از مسیحیان مهاجر قفقاز که به ایران آمده و مسلمان شده بود؛ مادرش نیز مانند پدر اهل سواد و شعر و دانش بود. می‌گوید که پدرش ترجمه‌های الکساندر دوما را که تازه منتشر شده بود به خانه می‌آورد و با صدای بلند برای افراد خانواده می‌خواند و چون خسته می‌شد، مادرش خواندن را ادامه می‌داد.

بهار در چهارسالگی به مکتب رفت و در شش سالگی فارسی و قرآن را به خوبی می‌خواند. از هفت سالگی نزد پدر شاهنامه را آموخت و اولین شعر خود را در همین دوره سرود. اصول ادبیات را نزد پدر فراگرفت و سپس تحصیلات خود را نزد میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری تکمیل کرد. وقتی ۱۵ ساله شد، اوضاع کشور یعنی مرگ ناصرالدین شاه و روی کار آمدن مظفرالدین شاه چنان بود که پدرش به این نتیجه رسید که با تغییر اوضاع دیگر کسی به شاعران اعتنایی نخواهد کرد و تقریبا او را از شعر گفتن منع کرد و تلاش کرد تا وی را به تجارت وادارد.

اما این تلاش به دو دلیل به نتیجه نرسید، نخست اینکه محمدتقی بهار چندان علاقه‌ای به تجارت نداشت و دوم اینکه پدرش در سن ۱۸ سالگی او درگذشت و موفق نشد که جلوی شاعر شدن او را بگیرد. در بیست سالگی به صف مشروطه طلبان خراسان پیوست و به انجمن سعادت خراسان راه یافت. اولین آثار ادبی-سیاسی او در روزنامه خراسان بدون امضا به چاپ می‌رسید که مشهورترین آنها مستزادی است خطاب به محمدعلی شاه.

بهار در ۱۳۲۸، روزنامه نوبهار را که ناشر افکار حزب دموکرات بود، منتشر ساخت و به عضویت کمیته ایالتی این حزب درآمد. این روزنامه پس از چندی به دلیل مخالفت با حضور قوای روسیه در ایران و مخاصمه با سیاست آن دولت، به امر کنسول روس تعطیل شد. او بلافاصله روزنامه تازه بهار را تأسیس کرد. این روزنامه در محرم ۱۳۳۰ به امر وثوق الدوله، وزیر خارجه تعطیل و بهار نیز دستگیر و به تهران تبعید شد. در ۱۳۳۲ به نمایندگی مجلس سوم شورای ملی انتخاب شد. یک سال بعد دوره سوم نوبهار را در تهران منتشر کرد و در ۱۳۳۴ انجمن ادبی دانشکده و نیز مجله دانشکده را بنیان گذاشت که به اعتقاد او مکتب تازه ای در نظم و نثر پدید آورد. علاوه بر بهار عده‌ای از اهل قلم مانند عباس اقبال آشتیانی، غلامرضا رشید یاسمی، سعید نفیسی و تیمورتاش با این مجله همکاری داشتند.

انتشار نوبهار بارها ممنوع و دوباره آزاد شد. یکی از معروفترین قصیده‌های بهار، «بث‌الشکوی»، در ۱۳۳۷ به مناسبت توقیف نوبهار سروده شده است. کودتای ۱۲۹۹ بهار را برای سه ماه خانه نشین کرد و در همین مدت، یکی از به یادماندنی‌ترین قصیده‌های خود، «هیجان روح»، را سرود. چندی بعد که زندانیان رژیم کودتا آزاد شدند، و قوام‌السلطنه نخست‌وزیر شد، بهار به نمایندگی مجلس چهارم انتخاب شد. از این دوره با سیدحسن مدرس رهبر فراکسیون اقلیت همراهی می‌کرد. بهار در این دوره نزد هرتسفلد زبان پهلوی می‌آموخت.

در مجلس پنجم بهار در صف مخالفان جمهوری رضاخانی جای گزید و معتقد بود که موافقت سردارسپه با جمهوری، اسباب تردید مردم شده است و مردم نتیجه چنین جمهوری را دیکتاتوری رضاخان می‌بینند. بعدها بهار در این دوره خطر مخالفت با سردار سپه را دریافت و اشعاری ظاهراً در تحسین جمهوری سرود. در پایان دورهٔ ششم مجلس، با استقرار سلطنت رضاشاه، دیگر زمینه‌ای برای فعالیت سیاسی بهار وجود نداشت و او هوشمندانه از سیاست کناره‌گرفت. وی پیش از آن در تیر ماه ۱۳۰۵ به عضویت شورای عالی معارف منصوب شده بود که این سمت را تا ۱۳۲۲ حفظ کرد.

بهار در این دوران به فعالیت علمی و آموزشی روی آورد و در کنار استادانی چون عباس اقبال آشتیانی، بدیع‌الزمان فروزانفر و صادق رضازاده شفق در سال تحصیلی ۱۳۰۷-۱۳۰۸ در دارالمعلمین عالی به تدریس پرداخت. در ۱۳۰۸، به اتهام مخالفتهای پنهان با رضاشاه، برای مدتی به زندان افتاد و تا ۱۳۱۲ چند بار به حبس و تبعید محکوم شد. در ۱۳۱۲ از زندان آزاد و به اصفهان تبعید شد و در ۱۳۱۳ با وساطت محمدعلی فروغی برای شرکت در جشن‌های هزاره فردوسی به تهران فراخوانده شد.

از آن به بعد، سرشارترین دوران کار علمی بهار که با انزوای او در ۱۳۰۷ پس از پایان مجلس ششم و کناره گیری از مجلس آغاز شده بود غنای بیشتری یافت. طی این دوره بود که بار دیگر به مطالعهٔ متون و تتبع و تحقیق ادبی و زبانی پرداخت. در ۱۳۱۱ در اجرای قراردادهایی که در زمان علی‌اصغر حکمت با وزارت معارف منعقد کرد، به تصحیح مت.نی چون مجمل‌التواریخ و القصص، تاریخ بلعمی و منتخب جوامع‌الحکایات عوفی پرداخت. دستاورد ادبی و علمی او در این دوره، تصحیح متون، ترجمه آثاری از پهلوی به فارسی، تألیف سبکشناسی و نگارش احوال فردوسی بر مبنای شاهنامه بود. در ۱۳۱۶ تدریس در دوره دکتری ادبیات فارسی را به عهده گرفت.

با سقوط رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، بهار مجدداً به فعالیت سیاسی و اجتماعی روی آورد و قصیده «حب‌الوطن» را در اندرز به شاه جدید سرود. روزنامه نوبهار را دوباره منتشر کرد و تاریخ مختصر احزاب سیاسی را در ۱۳۲۲ نگاشت. از ۱۳۲۲ تا ۱۳۲۶، رئیس کمیسیون ادبی انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی بود و اولین کنگره نویسندگان ایران در ۱۳۲۴ از طرف این انجمن به ریاست او تشکیل شد.

پس از غائلهٔ آذربایجان در ۱۳۲۴، بهار زیر لوای قوام‌السلطنه به فعالیت سیاسی روی آورد و در کنگرهٔ حزب دموکرات ایران مجدانه شرکت کرد. در بهمن۱۳۲۴ در کابینهٔ قوام وزیر فرهنگ شد، اما وزارت او چند ماهی بیش طول نکشید و استعفا کرد. در ۱۳۲۶ به عنوان نماینده تهران در مجلس پانزدهم انتخاب شد و ریاست فراکسیون حزب دموکرات را به عهده گرفت. اما بر اثر ابتلا به بیماری سل، تنها در ماههای تیر، مرداد و شهریور ۱۳۲۶ فرصت حضور در مجلس را یافت. در نیمهٔ دوم ۱۳۲۶ بهار که به بیماری سل مبتلا گشته بود، با استفاده از مرخصی استعلاجی از مجلس، برای معالجه به شهر لوزان در سویس رفت. بهار قصیده «به یاد وطن» معروف به «لُزَنیه» را در همین شهر سرود. اما مضیقهٔ شدید مالی باعث گردید که بهار با نیمه‌کاره رها کردن معالجه راهی ایران شود. سفر بهار به سویس کمی بیش از یک سال تا اردیبهشت ۱۳۲۸ طول کشید. بهار در بازگشت به ایران به تدریس دانشگاهی ادامه داد.

در خرداد ۱۳۲۹ جمعیت ایرانی هواداران صلح تأسیس گردید و بهار که از پایه‌گذاران آن بود (اعضای مؤسس دیگر: دکتر علی شایگان، حائری‌زاده، مهندس قاسمی، دکتر حکمت، احمد لنکرانی، محمد رشاد و محمود هرمز)، به ریاست جمعیت انتخاب شد و قصیدهٔ معروف «جغد جنگ» را، به اقتفای چکامهٔ بلند منوچهری سرود.

بهار در روز دوم اردیبهشت ۱۳۳۰، در خانه مسکونی خود در تهران زندگی را بدرود گفت و در شمیران در آرامگاه ظهیرالدوله به خاک سپرده شد.

بررسی آثار [ویرایش]

آثار منثور و منظوم بهار متنوع است و انواع شعر سنتی و اشعار به زبان محلی، تصنیف و ترانه، مقاله‌ها و سخنرانیهای سیاسی و انتقادی، رساله‌های تحقیقی، نمایشنامه، اخوانیات و مکتوبات، تصحیح انتقادی متون، ترجمه‌های متون پهلوی، سبک‌شناسی نظم و نثر، دستورزبان، تاریخ احزاب، مقدمه بر کتابها و حواشی بر متون به خصوص شاهنامهٔ فردوسی را در برمی‌گیرد.

مهم‌ترین اثر بهار دیوان اشعار اوست که به اعتباری کارنامهٔ عمر او نیز به شمار می‌رود. این دیوان در زمان حیات او به چاپ نرسید. جلال متینی از بهار نقل می‌کند که می‌خواسته است سروده‌های خود را از صافی نقد بگذراند و منتخب دیوان خود را به چاپ برساند و از وزارت فرهنگ خواستار شده بود که دوتن آشنا با شعر و شاعری را برای پاک‌نویس اشعارش در اختیار او بگذارد، اما این تقاضا اجابت نشد.

در میان آثار تحقیقی بهار نیز سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی ممتاز است. این کتاب حاصل ۳۰ سال تتبع و تدریس استاد است. هنوز هم کتابی در این موضوع که بتواند با آن رقابت کند تألیف نشده است. بهار به این مبحث از علوم ادبی در زبان فارسی استقلال و هویت بخشید و درس دانشگاهی آن، به حق به نام او مُهر خورد. ژیلبر لازار در اثر نفیس خود «زبان کهن‌ترین آثار نثر فارسی» به سبک‌شناسی بهار بیش از هر اثر دیگر استناد کرده، و آن کتاب را اثری افتخارآمیز شمرده است.

بهار بخشی از سبک‌شناسی شعر را نیز که چند دوره آن را درس داده، و با وزارت فرهنگ در بهار ۱۳۲۹ برای چاپ و نشر آن قرارداد بسته بود، نوشت که با شدت گرفتن بیماری سل مجال آن پیدا نکرد تا تدوین و نگارش این اثر را به پایان برساند. اما تقریرات درسی او با عنوان تاریخ تطور شعر فارسی چاپ و منتشر شد. عبدالحسین زرین‌کوب در وصف سبک‌شناسی شعر بهار می‌نویسد که او بیان خصوصیات مکتبهای شعر فارسی را ضابطه بخشید و کارهایی که بعدها در این باب صورت گرفت، جز تکرار و شرح آن نیست.

بهار در تدوین دستور زبان، معروف به دستور پنج استاد (تهران، ۱۳۲۹) سهم عمده دارد. به ویژه در مبحث فعل، تمایز مادهٔ مضارع و ماضی و انواع مشتقات هر یک، ابتکار شخصی اوست. او ضمن درس سبک‌شناسی نثر، نکات دستوری تازه‌ای بیان می‌کرد و اصرار داشت که در امتحان درس سبک‌شناسی این نکات را نیز موضوع سؤال قرار دهد.

مقالات ادبی و تحقیقی بهار، در زمان حیات یا پس از وفات او در جراید و مجلات و نشریات متعدد از جمله نوبهار، مهر، ایران، دانشکده، باختر، ارمغان، تعلیم و تربیت، دانش، جهان نو، یغما، آموزش و پرورش، نگین، گلهای رنگارنگ، پیام نو، نامهٔ فرهنگستان، فردوسی، آینده، آرمان، مهر ایران، ایران‌نامه و سخن چاپ و منتشر شد. این مقاله‌ها در مباحث گوناگون زبانی، ادبی، تاریخی، واژه‌شناسی، دستور، خط، احوال رجال سیاسی و مذهبی، نقد متون و همچنین شامل نقد شعر و مکاتبات است.

در عرصه شاعری [ویرایش]

برخی را عقیده بر آن است که بعد از جامی، در انسجام کلام و روانی طبع و جامعیت، شاعری هم پایه بهار نداشته ایم. بهار تحصیلات خود را به شیوه امروزی فرا نگرفته بود، اما با مطالعه عمیق در آثار گذشتگان به مدد حافظه پر بار و سرشار خود، این نقیصه را جبران کرد و در فنون ادبی و تحقیقی به پایه ای از جامعیت رسید که بزرگترین محققان زمان به گفته‌ها و نوشته‌های او استناد می‌کردند. به زبان عربی تا آن حد که بتواند از مسیر تحقیق و تتبع به آسانی بگذرد آشنا بود و با زبانهای فرانسه و انگلیسی تا حدودی آشنایی داشت. دیوانهای شاعران سلف را به دقت خوانده بود و این خود به حضور ذهن او در یافتن و به کار بردن لغات در ترکیبات شعری یاری می‌رساند. بهار در بدیهه گویی و ارتجال، طبعی فراخ اندیش و زودیاب داشت و به آسانی از مضایق وزن و تنگنای قافیه بیرون می‌آمد. پایه و مقام شاعری او در عنفوان جوانی در حدی بود که بعضی از حاسدان سروده‌های او را به پدرش یا به بهار شروانی نسبت می‌دادند. حاسدان او را در معرض آزمایش نیز قرار دادند و لغاتی ناهنجار را بارها در اختیار او قرار دادند تا آنها را در یک بیت یا یک رباعی جای دهد و او در همه موارد خوب از عهده برمی‌آمد، و اعجاب و تحسین حاضران را برمی‌انگیخت.

قصاید او بیشتر ساخته و پرداخته طبع خود اوست. گاه نیز قصاید شعرای سلف را مانند رودکی، فرخی، جمال الدین عبدالرزاق، منوچهری و سنایی در وزن و قافیه تقلید کرده و به اصطلاح جواب گفته است. او در این شیوه تقلید نیز نوآوریهایی دارد. در قصیده ای که به تقلید از منوچهری سروده، توانسته است الفاظ بیگانه را در مضامین نو چنان جای دهد که در بافت کلام ناهمگون و ناهنجار به نظر نرسد.

هنر شاعری او را بعد از قصیده، باید در مثنویهای او دید، مثنویهای کوتاه و بلندی که شمار آنها به بیش از هشتاد می‌رسد. در این میان مثنویهایی که در بحر حدیقه سنایی یا شاهنامه فردوسی و یا سبحه الابرار جامی سروده است بسیار جلب نظر می‌کند و در آنها از لحاظ شیوه گفتار به سبک این سه شاعر بسیار نزدیک شده است. بهار شاعری غزلسرا نبود و خود نیز چنین ادعایی نداشت. قصاید خود را به اقتضای طبع و غزلیات را بر سبیل تفنن می‌سرود. در میان غزلهای او نمونه‌هایی که بتوان آنها را از حیث مضمون با سروده‌های غزلسرایان معروف مقایسه کرد اندک است، هرچند از جنبه لفظی و فخامت و انسجام کلام بدان ایرادی نمی‌توان گرفت، جز آنکه در غزل نیز بر خلاف رسم متعارف، گاه به تصریح و گاه به کنایه، مضامین انتقادآمیز و شکوائیه و وطنی و سیاسی را نیز گنجانیده است. بهار در دیگر اقسام شعر نیز طبع آزمایی کرده و آثار ارزنده ای از خود به جا گذاشته است.

از تصنیفها و ترانه‌های سرودهٔ بهار «بهار دلکش»، «باد صبا بر گل گذر کن»، «ای شهنشه»، «ای شکسته دل»، «گر رقیب آید»، «ایران هنگام کار»، «ز من نگارم»، «پرده ز رخ برافکن»، «سرود پهلوی»، «عروس گل» و «مرغ سحر» را باید نام برد.

فهرست کتاب‌های منتشرشده [ویرایش]

• منظومهٔ چهار خطابه، ۱۳۰۵
• اندرزهای آذرباد ماراسپندان (ترجمهٔ منظوم از پهلوی)، ۱۳۱۲
• یادگار زریران (ترجمهٔ منظوم از پهلوی)، ۱۳۱۲
• زندگانی مانی، ۱۳۱۳
• گلشن صبا، فتحعلی خان صبا (تصحیح)، ۱۳۱۳
• احوال فردوسی، ۱۳۱۳
• تاریخ سیستان (تصحیح)، ۱۳۱۴
• رسالهٔ نفس ارسطو ترجمهٔ باباافضل کاشانی (تصحیح)، ۱۳۱۶
• مجمل‌التواریخ والقصص (تصحیح)، ۱۳۱۸
• منتخب جوامع‌الحکایات، سدیدالدین عوفی (تصحیح)، ۱۳۲۴
• سبک شناسی، (سه جلد) ۱۳۲۱-۱۳۲۶
• تاریخ مختصر احزاب سیاسی (دو جلد)، ۱۳۲۱-۱۳۶۳
• دستور زبان فارسی پنج استاد (به همراهی قریب، فروزانفر، رشید یاسمی، همایی)، ۱۳۲۹
• شعر در ایران، ۱۳۳۳
• تاریخ تطّور در شعر فارسی، ۱۳۳۴
• دیوان اشعار، تهران، ۱۳۳۵
• تاریخ بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد بلعمی (تصحیح) (به کوشش محمد پروین گنابادی)، ۱۳۴۱
• فردوسی‌نامه بهار، (به کوشش محمد گلبن)، ۱۳۴۵
• رساله در احوال محمدبن جریر طبری

منابع [ویرایش]

• بهار، محمدتقی. تاریخ مختصر احزاب سیاسی. تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۱۳۵۷، صص الف تا یج.
• بهار، محمدتقی. تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۱۳۵۱، صص الف تا یج.
• بهار، محمدتقی. دیوان بهار. چاپ اول، تهران: ۱۳۶۸.
• سپانلو، محمدعلی. بهار. چاپ اول، تهران: طرح نو، ۱۳۷۴.
• مصاحب، غلامحسین (سرپرست). دایرةالمعارف فارسی. چاپ سوم، تهران: امیرکبیر، کتابهای جیبی، ۱۳۸۱، صص ۴۷۵ و ۴۷۶.

این مقاله شامل بخش‌هایی به قلم محمدتقی بهار (درگذشته در ۱ اردیبهشت ۱۳۳۰) است. حقوق معنوی آن بخش‌ها برای محمدتقی بهار محفوظ است.